AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI
ELEKTRON TULLANTILARIN VƏ ONLARIN SAĞLAMLIĞA ZİYANLI TƏSİRLƏRİNİN SİSTEMLƏŞDİRİLMƏSİ VƏ TƏSNİFATI
Bikəs S. Ağayev, Sayıl B. Ağayev

Hal-hazırda elektrik və elektron avadanlıqların tullantıları bir sıra qlobal problemlər yaratmışdır və onların həlli digər ekoloji problemlər kimi aktualdır. Məqalədə elektron tullantıların insan sağlamlığı üçün yaratdığı potensial təhlükə ilə bağlı məsələlər araşdırılmışdır. Bu məqsədlə bir sıra beynəlxalq normativ aktlardan və nüfuzlu jurnallardan bu qrup tullantıların yaratdığı təhlükələr haqqında məlumatlar toplanmış və analiz edilmişdir. Analiz, elektron tullantılar və onların insan sağlamlığı üçün yaratdığı ziyanlı amili arasındakı səbəb-nəticə əlaqələrinin müəyyənləşdirilməsi istiqamətində aparılmışdır. Toplanmış məlumatlar sistemləşdirilmiş və təhlükəlilik meyarı üzrə təsnif edilmişdir. Təsnifatın “ziyanlı-ziyansız” prinsipi üzrə aparılmasının məqsədəuyğunluğu əsaslandırılmışdır. Ziyanın mahiyyətinin aşkarlanması məqsədilə elektron tullantıların tərkibindəki element və birləşmələr, onların yaratdığı təsir mühiti və sağlamlıqla bağlı yaranan patoloji halların qarşılıqlı əlaqələri tədqiq edilmişdir (səh.77-84).

Açar sözlər:Təhlükəli elektron tullantıları, Təhlükəli maddələr, Sağlamlığa ziyanlı təsir,Sistemləşdirmə və təsnifat, Elektron avadanlıqlar, Tullantıların təsnifatı
DOI : 10.25045/jpis.v13.i1.09
Ədəbiyyat
  • Directive 2012/19/EU of the European Parliament and the Council. (2012). On waste, electrical and electronic equipment. http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri= CELEX:32012L0019
  • Directive 2008/98/ec of the European Parliament and of the Council (2008 on waste and repealing certain Directives. Official Journal of the European Union, 15(034), 99-126. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri =celex %3A32008L0098
  • Balde, C.P., Forti, V., Gray, V., Kuehr, R., Stegmann, P. (2017). The Global E-waste Monitor. Quantities, Flows, and Resources–2017, Bonn/Geneva/Vienna:.United Nations University (UNU), International Telecommunication Union (ITU) & International Solid Waste Association (ISWA). https://collections.unu.edu/eserv/UNU:6341/Global-E-aste_Monitor_2017__electronic_single_pages_.pdf
  • Forti, V., Balde, C.P., Kuehr, R., Bel, G. (2020). The Global E-waste Monitor 2020: Quantities, Flows and the circular economy potential. Bonn/Geneva/Rotterdam: UNU/UNITAR SCYCLE, ITU & ISWA. https://collections.unu.edu/eserv/UNU:7737/GEM_2020_def_july1.pdf
  • Иванова, М.А. (2016). Исследование возможности использования международных практик переработки электронного лома. Красноярск. http://elib.sfu-kras.ru/bitstream/handle/2311/26962/po_ prilozheniyu_2_magisterskaya_dissertaciya_m.a._ivanova.pdf?sequence=2
  • Шубов, Л.Я., Иванков, С.И., Скобелев, К.Д., Доронкина, И.Г., Загорская, Д.А. (2020). Систематизация технологий переработки и утилизации электронного и электротехнического лома. Экологические системы и приборы, 2, 35-48. https://doi.org/10.25791/esip.02.2020.1138
  • Mahipal Singh Sankhla, Mayuri Kumari, Manisha Nandan, Shriyash Mohril, Gaurav Pratap Singh, Bhaskar Chaturvedi, Dr. Rajeev Kumar (2016). Effect of Electronic waste on Environmental & Human health-A. Journal of Environmental Science, Toxicology and Food Technology, 10(9), 98-104. https://scholar.google.com/scholar?q=Effect+of+Electronic+waste+on+Environmental+%26+Human+health-A&hl=en&as_sdt=0&as_vis=1&oi=scholart
  • Агаев, Б.С., Мехтиев, Ш.А., Алиев, Т.С. (2018). О вредных воздействиях медицинских электронных оборудований и их отходов на здоровье человека и окружающую среду. Москва, Информационное общество, 6, 30-38.
  • Wang, F., Huisman, J., Balde, K., Stevels, A. (2012). A systematic and compatible classification of WEEE. Berlin: Tudelft publishing house. https://repository.tudelft.nl/islandora/object/uuid%3Ad2185f76-94cf-4c98-a719-cf81ff538ea1
  • Forti, V., Balde, C.P., Kuehr, R. (2018). E-waste Statistics. Guidelines on classification, reporting and indicators. Second edition. Bonn: UNU. https://www.readkong.com/page/e-waste-statistics-guidelines-on-classification-6082715
  • Kristen Grant, Fiona C Goldizen, Peter D Sly, Marie-Noel Brune, Maria Neira, Martin van den Berg, Rosana E Norman (2013). Health consequences of exposure to e- waste: a systematic review. Lancet Glob Health, 1, 350-361. https://www.thelancet.com/journals/langlo/article/ PIIS2214-109X(13)70101-3/fulltext
  • Sonawane, P.M. and Gupta, S.G. (2020). Detailed Quantification of Toxic and Precious Metal Content of Scrap Mobile PCB by FE SEM/EDAX and Inductively Coupled Plasma-Optical Emission Spectroscopy Method. Applied Ecology and Environmental Sciences, 8(2), 55-63. http://www.sciepub.com/AEES/abstract/11666 
  • Гост 12.1.007-76. Вредные вещества. (2007). Классификация и общие требования безопасности Москва: Стандартинформ. http://docs.cntd.ru/document/5200233
  • СП1.7.1386-03. Санитарные правила по определению класса опасности токсических отходов производства и потребления (2011) https://docs.cntd.ru/document/901865875
  • Basel Convention on the Control of Transboundary Movements of Hazardous Wastes and their Disposal.Switzerland: International Environment House (1989). http://www.basel.int/TheConvention/Overview/tabid/1271/Default.aspx
  • Directive 2011/65/EU of the European Parlament and of the Council of 8 June 2011. Оn the restriction of the use of certain hazardous substances in electrical and electronic equipment (RoHS). Official Journal of the European Union, 15(032), 147-169. https://eur-lex.europa.eu /eli/dir/2011/65/oj
  • Агаев, Б.С., Алиев, Т.С. (2015). О практике управления электронными отходами в Европейском союзе. Проблемы Информационного Общество, 1, 81-88. 
  • İstehsalat və məişət tullantıları haqqında AR Qanunu, 1998. http://www.e-qanun.az/framework/3186
  • Обзор существующего национального и международного законодательства в области контроля трансграничных перемещений опасных отходов и экологически безопасного управления ими в странах СНГ (2015). Москва: Центр международных проектов.
  • Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi. (2016).Təkrar xammalın istifadəsi. Komitənin Statistik İllik Bulleteni. https://www.stat.gov.az/source/environment/