AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI
KOSMOPOLİT E-DÖVLƏTDƏN MİLLİ E-DÖVLƏTƏ DOĞRU: VİRTUAL MÜHİTDƏ AZƏRBAYCAN DİLİ XİDMƏTLƏRİNİN YARADILMASI PERSPEKTİVLƏRİ
Əliquliyev Rasim M., Alıquliyev Ramiz M., Cəfərov Yedgar M., Yusifov Fərhad F., Qurbanova Əfruz M.

Məqalədə e-dövlət platformasında milli dillərin qorunması, mövcud vəziyyət və inkişaf perspektivləri araşdırılır. İnformasiya texnologiyalarının təsiri ilə sürətlə qloballaşan müasir dünyada dillərin qorunması aktual məsələlərdən birinə çevrilmişdir. Hazırda İnternet mühitində dilin qorunması və inkişafı ilə bağlı müxtəlif ideya və yanaşmalar vardır. Qloballaşma şəraitində müxtəlif təhlükələrlə üz-üzə qalmış milli dillərin qorunması və inkişafı üçün e-dövlət texnologiyalarından istifadə yeni imkanlar yaradır. E-dövlət platforması dövlət xidmətlərini və lazımi məlumatları hər kəs üçün əlçatan və asan edir. Bu imkanlardan irəli gələrək hazırda kosmopolit arxitektur-texnoloji həllərə əsaslanan e-dövlətlə bağlı aktual məsələlərdən biri də milli dillərin bu platformadakı yeri və rolunun müəyyənləşdirilməsindən ibarətdir. Eyni zamanda qloballaşma şəraitində virtual məkanda milli dillərin qorunması və inkişafı üçün hal-hazırda beynəlxalq səviyyədə geniş tətbiq olunan kosmopolit e-dövlətin milli e-dövlətə transformasiyası məqsədi ilə müvafiq həllərin tapılmasıdır.

Məqalədə e-dövlət mühitində dilin yeri və roluna dair elmi-nəzəri yanaşmalar araşdırılmış, qloballaşmanın milli dillər üçün doğurduğu təhlükələr analiz edilmişdir.

E-dövlət platformasının dillərin qorunması və inkişafı üçün yaratdığı imkanlar tədqiq olunmuş və təkliflər işlənilmişdir. Milli dilin qorunması və inkişaf istiqamətləri müəyyənləşdirilərək təhlil edilmişdir. Milli dillərin e-dövlətin tərkib hissəsinə çevrilməsi və bu platformanın bütün seqmentləri üzrə təbii inkişafının təmin olunması məqsədilə təbii dilin emalı, mətnin analizi metodlarından istifadə əsaslandırılmışdır. E-dövlət mühitində dövlət dilinin statusunun təmin olunması üçün həllər verilmiş, milli dil xidmətləri sisteminin konseptual modeli təklif edilmişdir. Təklif olunan modelin tətbiqi e-dövlət sistemində dilin müxtəlif funksional modulları üzrə məlumatların toplanmasına, təhlilinə, qiymətləndirilməsinə və onlardan məqsədyönlü şəkildə istifadəsinə imkan yaradacaqdır (səh.3-25).

Açar sözlər:e-dövlət, dövlət dili, milli dil korpusu, qloballaşma, mədəni müxtəliflik.
DOI : 10.25045/jpis.v12.i2.01
Ədəbiyyat
  • Kosmopolitizm, https://az.wikipedia.org/wiki/Kosmopolitizm
  • Mittal P., Kaur A., E-Governance - A challenge for India, International Journal of Advanced Research in Computer Engineering & Technology (IJARCET), Vol. 2, Issue 3, 2013, pp. 1196-1199.
  • World Wide Web Technology Surveys, https://w3techs.com/technologies/overview/content_ language/all
  • Aliguliyev R.M. Mahmudov R.Sh. Dil sanayesi: imkanlar, perspektivlar va problemlar. Informasiya jamiyyati problemlari, Bakı, 2018, № 1, s. 3-26.
  • Yazy`́k,https://www.wikiwand.com/ru/Язык
  • Language Vitality and Endangerment. UNESCO Ad Hoc Expert Group on Endangered Languages, International Expert Meeting on UNESCO Programme Safeguarding of Endangered Languages, Paris, 10–12 March 2003, 27 p. http://www.unesco.org/new/fileadmin/MULTIMEDIA/HQ/CLT/pdf/Language_vitality_and_endangerment_EN.pdf
  • Venskaya deklaracziya i Programma dejstvij, Prinyata na Vsemirnoj konferenczii po pravam cheloveka, Vena, 25 iyunya 1993 goda, https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/ declarations/viendec93.shtml.
  • Deyatel`nost` YuNESKO po zashhite ischezayushhikh yazy`kov, http://lingsib.iea.ras.ru/ru/articles/smeets.shtml
  • Atlas of the World’s Languages in Danger, UNESCO, 2011, 20 p.
  • Vsemirnaya vstrecha na vy`sshem urovne po voprosam informaczionnogo obshhestva, https://www.itu.int/net/wsis/index-ru.html
  • Konvencziya ob okhrane nematerial`nogo kul`turnogo naslediya, Prinyata 17 oktyabrya 2003 goda General`noj konferencziej Organizaczii Ob`edinenny`kh Naczij po voprosam obrazovaniya, nauki i kul`tury`, https://www.un.org/ru/documents/decl_conv/conventions/ cultural_heritage_conv.shtml,
  • Rekomendaczii o razvitii i ispol`zovanii mnogoyazy`chiya i vseobshhem dostupe k kiberprostranstvu, http://unesdoc.unesco.org/images/0013/001331/133171r.pdf
  • EUROPE 2020. A European strategy for smart, sustainable and inclusive growth. Brussels, 2010, 37 p.
  • Azarbayjan Respublikasının Konstitusiyası, 1995, https://www.e-qanun.az/framework/897
  • “Azarbayjan Respublikasında dövlat dili haggında” Azarbayjan Respublikasının Ganunu, http://mfa.gov.az/files/file/8.pdf
  • Gippert J., Himmelmann N. P., Mosel U. (eds.), Essentials of Language Documentation, 2006, Berlin, New York: Mouton de Gruyter, 437 p.
  • Baku Process, https://bakuprocess.az
  • Jimma J.D., “Language of social media. Examination of English as a Lingua Franca in social media”, University of Iceland, School of Humanities, Department of English, 2017, 32 p.   
  • John McWhorter. Texting is killing language, http://www.ted.com/talks/john_mcwhorter_ txtng_ is_ killing_ language_jk
  • Rogachyova N. B. Tipy` vtorichny`kh rechevy`kh zhanrov v internet-kommunikaczii // Izvestiya Saratovskogo universiteta. 2011. T. 11. Ser. Filologiya. Zhurnalistika, vy`p. 2, s. 34-39.
  • “Azarbayjan dilinin saflıghının gorunması va dövlat dilindan istifadanin daha da takmillashdirilmasi ila baghlı tadbirlar haggında” Azarbayjan Respublikası Prezidentinin Farmanı, Bakı, 1 noyabr 2018-ji il, http://www.president.az/articles/30563
  • Ethical and Legal Aspects of Human Subjects Research in Cyberspace. Provides access to a report of a workshop held in Washington DC on June 10- June 11, 1999, 20 p.
  • Wordfilter, http://en.wikipedia.org/wiki/Wordfilter
  • “Adlar va Soyadlar” Dövlat Informasiya Sisteminin yaradılması Konsepsiyası. AMEA-nın Informasiya Tekhnoloġiyaları Institutu, Ekspress-Informasiya, Bakı, 2010, 49 s.
  • Aliguliyev R.M., Jafarov Y.M., Gurbanova A.M. Global informasiya jamiyyati sharaitinda Azarbayjan vatandashlarının adlandırılması masalalari // Turkologiya zhurnalı, Bakı, 2020, N1, sah. 31-42.
  • Milli Transliterasiya Sistemi, http://www.transliterasiya.az
  • Aliguliyev R.M., Gurbanova A.M. Terminolozhi informatika: formalashma marhalalari va inkishaf istigamatlari, Ekspress–informasiya, Informasiya jamiyyati seriyası, Bakı, 2014, 70 s.
  • Alguliyev R.M., Gurbanova A.M. The Conceptual Foundations of National Terminological Information System // International Journal of Education and Management Engineering (IJEME), 2018, Vol. 8, No. 4,  pp.19-30.
  • Milli Terminoloji İnformasiya Sistemi, http://www.terminologiya.az
  • Slovo na karte, http:// www.dialekt.vspu.ru
  • Why is Branding Important to Marketing? https://www.metricmarketing.ca/marketing-resources/why-is-branding-important-to-marketing
  • “Azarbayjan dilinin elektron makanda daha ġenish istifadasinin tamin edilmasi ila baghlı bir sıra tadbirlar haggında” Saranjam, 17 iyul 2018-ji il, http://www.e-ganun.az/framework/39503
  • Mahmudov M. Kompüter dilchiliyi, Bakı, “Elm va tahsil” nashriyyatı, 2013, 356 s.
  • Mahmudov M. Tahirov I., Aydazada K., Talıbov K. Integrasiya olunmush elektron lüghatlar sistemi Azarbayjan dilinin Milli Korpusunun yaradılmasında bir marhala kimi // Türkoloġiya zhurnalı, 2019, № 1, s. 66-80.
  • Kurdi M.Z. Natural Language Processing and Computational Linguistics2: Semantics, Discourse and Applications. Wiley-ISTE, 2018, 316 p.
  • Nabiyev V.V. Yapay Zeka: Problemler, Yöntemler, Algoritmalar. Sechkin Yayıncılık, Ankara, 2005, 792 s.